Organ veya Doku Ticareti Suçu ve Cezası – (TCK Madde 91)

Organ veya Doku Ticareti Suçu, Türk Ceza Kanunu’nun 91. maddesinde düzenlenmiş olup, insan bedeninin ticari bir meta hâline getirilmesini kesin biçimde yasaklayan ağır suç tipleri arasında yer alır. Bu düzenleme ile korunan temel hukuki değerler; yaşam hakkı, beden dokunulmazlığı, insan onuru ve kamu sağlığıdır. Kanun koyucu, organ ve doku naklinin tıbbi zorunluluklar çerçevesinde yapılabilmesine izin vermekle birlikte, bu sürecin hiçbir aşamasında para veya sair bir menfaat karşılığında gerçekleşmesine hukuki meşruiyet tanımamıştır.

TCK 91 kapsamında suç; yalnızca organ veya doku satın alan ya da satan kişilerle sınırlı değildir. Hukuken geçerli rıza olmaksızın canlıdan veya ölüden organ-doku alınması, organ veya doku satışına aracılık edilmesi, hukuka aykırı şekilde elde edilen organın saklanması, nakledilmesi veya aşılanması, ayrıca belli bir çıkar karşılığında organ veya doku teminine yönelik ilan veya reklam verilmesi de bu suç kapsamında değerlendirilir. Bu yönüyle organ veya doku ticareti suçu, çok failli ve çok seçimlik hareketli bir suç niteliği taşımaktadır.

Uygulamada özellikle “böbrek satmak yasal mı”, “ekonomik sıkıntı nedeniyle organ satılır mı” gibi sorular sıkça gündeme gelmekte; Yargıtay ise bu tür savunmaları büyük ölçüde beden üzerindeki tasarruf yetkisinin sınırlarıçerçevesinde değerlendirmektedir. Kanunda düzenlenen zorunluluk hâli, etkin pişmanlık, örgütlü suç ve neticesi sebebiyle ağırlaşmış hâller ise suçun hukuki niteliğini ve ceza sonucunu doğrudan etkileyen önemli unsurlardır.

Bu çalışma kapsamında, Organ veya Doku Ticareti Suçunun hukuki tanımı, cezai yaptırımları, görevli mahkeme, Yargıtay uygulamaları ve kamuoyunda sıkça sorulan “böbrek satmak” meselesi, güncel mevzuatı ve içtihatlar ışığında ayrıntılı biçimde ele alınacaktır.

TCK 91 Organ veya Doku Ticareti Suçu Nedir?

Organ veya Doku Ticareti Suçu, 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu’nun 91. maddesinde düzenlenmiş olup, insan bedenine ait organ ve dokuların para veya sair bir maddi menfaat karşılığında teminine, devrine veya bu sürece aracılık edilmesine yönelik fiilleri suç olarak tanımlar. Bu suçla korunan temel değer, insanın beden bütünlüğü ve onurudur; insan bedeninin ticari bir kazanç aracı hâline getirilmesi kesin biçimde yasaklanmıştır.

TCK 91 kapsamında suç; yalnızca organ veya doku satın alma ya da satma fiilleriyle sınırlı değildir. Kanun, çok sayıda seçimlik hareketi suç saymıştır. Buna göre; hukuken geçerli rıza olmaksızın canlıdan organ veya doku alınması, hukuka aykırı şekilde ölüden organ veya doku alınması, organ veya dokunun satılması, satın alınması ya da satılmasına aracılık edilmesi, hukuka aykırı yollardan elde edilen organ veya dokunun saklanması, nakledilmesi veya aşılanması ile belirli bir çıkar karşılığında organ veya doku teminine yönelik ilan veya reklam verilmesi de bu suçun kapsamına girer.

Bu suç bakımından önemli bir diğer husus, menfaatin fiilen elde edilmesinin şart olmamasıdır. Yargıtay uygulamasına göre, organ veya doku temininin maddi menfaat karşılığında yapılması konusunda taraflar arasında anlaşmaya varılması dahi suçun oluşması için yeterlidir. Hatta organ veya dokunun fiilen alınmamış olması veya ödemenin henüz yapılmamış bulunması, suçun tamamlanmasına engel teşkil etmez.

Organ veya doku ticareti suçu, niteliği gereği çoğu zaman birden fazla failin katılımıyla işlenmekte; özellikle aracılar, ilan verenler ve organizasyonu sağlayan kişiler de asli fail gibi sorumlu tutulmaktadır. Bu yönüyle TCK 91, uygulamada en ağır sonuçlar doğuran ve titizlikle değerlendirilen ceza normlarından biridir.

Organ veya Doku Ticareti Suçu Cezası

Organ veya doku ticareti suçunun cezası, fiilin işleniş biçimine, suçun konusuna (organ veya doku), failin rolüne ve suçun örgütlü şekilde işlenip işlenmediğine göre değişmektedir. TCK 91, bu suç bakımından oldukça ağır ve kademeli cezalar öngörmüştür.

• TCK 91/1’e göre; hukuken geçerli bir rızaya dayalı olmaksızın yaşayan kişiden organ alan kişi, 5 yıldan 9 yıla kadar hapis cezası ile cezalandırılır. Suçun konusunun doku olması hâlinde ise ceza 2 yıldan 5 yıla kadar hapis olarak belirlenmiştir. Burada rızanın hukuken geçerli olması, 2238 sayılı Organ ve Doku Nakli Kanunu’nda öngörülen sıkı şartlara bağlıdır.
• TCK 91/2 kapsamında; hukuka aykırı şekilde ölüden organ veya doku alan kişi, 1 yıla kadar hapis cezası ile cezalandırılır. Ölüden organ-doku alınmasında vasiyet, yakınların muvafakati ve tıbbi zorunluluk hâlleri dışında yapılan her müdahale suç teşkil eder.

Organ veya doku satın alan, satan ya da satılmasına aracılık eden kişiler, TCK 91/3 uyarınca canlıdan organ alma suçuna ilişkin cezalarla cezalandırılır. Bu düzenleme, yalnızca satıcıyı değil; alıcıyı ve aracıları da aynı derecede sorumlu tutmaktadır.

Suçun örgüt faaliyeti kapsamında işlenmesi hâlinde ise TCK 91/4 devreye girer. Bu durumda fail hakkında 8 yıldan 15 yıla kadar hapis ve ayrıca adli para cezası uygulanır. Örgütlü suç hâlinde, fail hakkında ayrıca suç örgütü kurma veya üyelik suçundan da cezaya hükmedilir.

Hukuka aykırı şekilde elde edilmiş organ veya dokunun saklanması, nakledilmesi ya da aşılanması TCK 91/5 kapsamında 2 yıldan 5 yıla kadar hapis cezası ile cezalandırılır. Ayrıca organ veya doku teminine yönelik ilan veya reklam verilmesi de TCK 91/6 uyarınca 1 yıla kadar hapis cezası gerektirir.

Son olarak, organ veya doku ticareti suçu sonucunda mağdurun ölmesi hâlinde, TCK 91/8 gereği artık bu madde değil; kasten öldürme suçuna ilişkin hükümler uygulanır. Bu durum, fail açısından müebbet hapis cezasına kadar varan son derece ağır sonuçlar doğurabilmektedir.

Organ veya Doku Ticareti Suçu Yetkili Mahkeme

Organ veya doku ticareti suçu nedeniyle yapılacak yargılamalarda görevli ve yetkili mahkemenin doğru belirlenmesi, yargılamanın usulüne uygun yürütülmesi açısından büyük önem taşır. TCK 91 kapsamında düzenlenen suçlar bakımından görevli mahkeme Asliye Ceza Mahkemesidir. Suçun ağır cezalar öngörmesi, görevli mahkemeyi değiştirmemekte; kanun açık şekilde bu suçlarda asliye ceza mahkemesini yetkili kılmaktadır.

Yetkili mahkeme ise genel kural gereği, suçun işlendiği yer mahkemesidir. Organ veya doku ticareti suçu çoğu zaman birden fazla ilde veya farklı aşamalarda işlendiğinden; organın temin edildiği yer, aracılık faaliyetinin yürütüldüğü yer, ilan veya reklamın verildiği yer ya da hukuka aykırı organ-doku naklinin gerçekleştirildiği yer mahkemeleri yetkili olabilmektedir. Bu gibi durumlarda, Ceza Muhakemesi Kanunu’nun yetkiye ilişkin hükümleri uyarınca birden fazla yer mahkemesi yetkili hâle gelebilir.

Suçun örgüt faaliyeti kapsamında işlenmesi veya birden fazla failin farklı yerlerde eylemde bulunması hâlinde de yetki değerlendirmesi somut olayın özelliklerine göre yapılır. Yargıtay uygulamasında, suçun ağırlık merkezinin bulunduğu yer mahkemesinin yetkili kabul edildiği görülmektedir.

Bu nedenle organ veya doku ticareti suçuna ilişkin soruşturma ve kovuşturmalarda, yetkili mahkemenin doğru tespiti; usul hatalarının ve olası hak kayıplarının önüne geçilmesi açısından kritik bir rol oynamaktadır.

Organ veya Doku Ticareti Suçu Yargıtay Kararları

Yargıtay, Organ veya Doku Ticareti Suçuna ilişkin kararlarında, TCK 91’in koruyucu amacını ve insan onuruna verilen önemi sürekli olarak vurgulamaktadır. Özellikle uygulamada sıkça karşılaşılan “menfaat elde edilmedi”, “nakil gerçekleşmedi”, “ekonomik zorunluluk vardı” şeklindeki savunmalar, Yargıtay tarafından dar yorumlanmaktadır.

Yerleşik içtihatlara göre; organ veya dokunun para veya sair bir maddi menfaat karşılığında tedavüle konu edilmesi, suçun oluşması için yeterlidir. Ödemenin yapılmış olması, organın fiilen alınması ya da naklin tamamlanması şart değildir. Taraflar arasında menfaate dayalı bir anlaşmanın kurulması, suçun tamamlandığının kabulü için yeterli görülmektedir.

Yargıtay kararlarında ayrıca, aracılık faaliyetinin suçun asli unsurlarından biri olduğu açıkça belirtilmiştir. Organ alıcısı ile vericisini bir araya getiren, hastane işlemlerini organize eden veya ilan yoluyla bağlantı sağlayan kişiler, çoğu dosyada asli fail olarak sorumlu tutulmaktadır.

Ekonomik sıkıntı nedeniyle böbrek veya başka bir organın satılması hâlinde ise Yargıtay, TCK 92’de düzenlenen zorunluluk hâlini istisnai olarak değerlendirmektedir. Hayati bir tehlikenin başka hiçbir şekilde bertaraf edilememesi hâli ispatlanamadığı sürece, yalnızca borç ödeme veya geçim sıkıntısı gerekçesiyle organ satışı, cezasızlık sebebi olarak kabul edilmemektedir. Bu yaklaşım, Yargıtay 12. Ceza Dairesi’nin çok sayıda kararında istikrarlı biçimde sürdürülmektedir.

Bu yönüyle Yargıtay uygulaması, organ ve doku ticaretiyle mücadelede caydırıcılığı esas alan, kamu düzenini ve insan bedeninin dokunulmazlığını ön planda tutan bir çizgi izlemektedir.

Böbrek Satcam, Böbrek Satmak Yasal Mı?

Uygulamada sıkça sorulan “Böbrek satmak yasal mı?” sorusunun cevabı kesin ve nettir: Böbrek satmak hukuka aykırıdır ve suçtur. Türk Ceza Kanunu’na göre, organın rızaya dayalı olarak verilmesi tek başına hukuka uygunluk sağlamaz. Organ bağışının tamamen karşılıksız olması ve 2238 sayılı Organ ve Doku Nakli Kanunu’nda öngörülen şartlara uygun şekilde yapılması zorunludur.

Ekonomik sıkıntı, borçluluk veya ailevi nedenler, kural olarak böbrek satışını meşru hâle getirmez. Yalnızca çok istisnai hâllerde, kişinin hayati bir tehlikeyi başka hiçbir yolla bertaraf edemediğinin somut biçimde ispatlanması durumunda, organını satan kişi bakımından TCK 92 kapsamında indirim veya cezasızlık gündeme gelebilir. Ancak bu düzenleme, organ ticaretini organize edenler, alıcılar ve aracılar açısından hiçbir şekilde uygulanmaz.

Dolayısıyla “böbrek satmak” ya da “böbrek satmayı düşünmek”, hem organı veren kişi hem de sürece dâhil olan diğer kişiler açısından ağır cezai sonuçlar doğurabilecek bir fiildir. Bu tür durumlarda hukuki destek alınması, geri dönüşü zor sonuçların önüne geçilmesi açısından büyük önem taşır.